Endometriozis Hamileliğe Engel mi?

Endometriozis denince çoğu kişinin aklına şiddetli adet sancısı, ilişki sırasında ağrı veya kronik pelvik ağrı gelir. Oysa bazı kişilerde endometriozis, hiç ağrı yapmadan yalnızca gebelik planında gecikme ile fark edilebilir. Literatürde “sessiz endometriozis” denilen bu tablo, aslında endometriozisin belirti vermeden seyretmesidir. Bazı çalışmalarda endometriozisli kişilerin yaklaşık %20–25’inin asemptomatik olabildiği belirtilir.

İnfertilite (kısırlık) değerlendirmelerinde endometriozis sık karşılaşılan başlıklardan biridir. Amerikan Üreme Tıbbı Derneği (American Society for Reproductive Medicine, ASRM); klasik çalışmalara göre infertilite değerlendirmesi yapılan kadınların %25–50’sinde endometriozis saptanabildiğini, endometriozisli kadınların ise %30–50’sinde infertilite görülebildiğini özetler.

Bu yüzden “Ağrım yok, bende olamaz” cümlesi bazen yanıltıcı olabilir.

Sessiz endometriozis nedir ve nasıl teşhis edilir?

Sessiz endometriozis; kişinin günlük yaşamını zorlayan ağrı yakınmaları olmadan endometriozis odaklarının bulunmasıdır. Bazen bu odaklar yumurtalık endometrioması (halk arasında “çikolata kisti”) şeklinde olabilir ve transvajinal ultrason ile görülebilir. Ancak her endometriozis “kist” değildir; özellikle yüzeyel (peritoneal) odaklar görüntülemede zor yakalanabilir.

Bu noktada güncel yaklaşım çok net: Avrupa İnsan Üremesi ve Embriyoloji Derneği (European Society of Human Reproduction and Embryology, ESHRE) kılavuzuna göre görüntüleme (ultrason/MR) tanı sürecinde önerilir; fakat görüntüleme negatif olsa bile endometriozis dışlanamaz, özellikle yüzeyel hastalıkta. Aynı kılavuz, laparoskopinin artık tanıda “altın standart” olmadığını; daha çok görüntüleme negatifken ve/veya ampirik tedavi uygun değilse/başarısızsa düşünülebileceğini vurgular.

Yani “sessiz” vakalarda tanı çoğu zaman; öykü, muayene, doğru görüntüleme ve infertilite değerlendirmesinin bütünü içinde ele alınır.

Neden hamile kalamıyorum? İnflamasyon, bağışıklık yanıtı ve implantasyon

Endometriozisin infertiliteyle ilişkisi tek bir mekanizmayla açıklanmaz. Kısaca üç ana başlıkta düşünmek daha gerçekçidir:

• Pelvik ortamda inflamasyon ve kimyasal medyatörlerin artışı (yumurta–sperm–embriyo etkileşimini zorlaştırabilir)
• Tüplerin hareketi ve pelvik anatominin etkilenmesi (özellikle ileri hastalıkta)
• Yumurtalık endometrioması gibi durumlarda yumurtalık dokusu/rezerv üzerinde olası etkiler

“Vücudun embriyoyu reddetmesi” gibi kesin bir ifade doğru olmaz; ancak endometrioziste bağışıklık yanıtı ve inflamatuar denge değişebilir ve bu durumun implantasyon (embriyonun rahim içine tutunması) sürecini zorlaştırabileceği tartışılır.

Bu nedenle “nedeni açıklanamayan infertilite” dosyalarında, endometriozis bazen görünmeyen ama etkili bir parça olabilir.

Tedavi seçenekleri: Ameliyat mı, baskılama mı?

Burada hedef, her hastaya tek bir reçete yazmak değil; gebelik hedefi ve hastalığın tipi/evresi üzerinden kişiselleştirmektir.

• Gebelik isteyen kişilerde “hormonal baskılama” (yumurtlamayı durduran tedaviler) çoğu zaman ağrı yönetiminde işe yarar; fakat fertiliteyi artırmak için rutin olarak önerilmez. ESHRE, infertil kadınlarda fertiliteyi artırmak amacıyla ovaryan baskılama tedavisi verilmemesini güçlü şekilde belirtir.
• Cerrahi (laparoskopik) yaklaşım bazı durumlarda seçenek olabilir. ESHRE, özellikle hafif evre (rASRM evre I/II; Gözden Geçirilmiş ASRM Sınıflaması – revised American Society for Reproductive Medicine classification, rASRM) endometrioziste operatif laparoskopinin gebelik şansını artırabileceğine dair zayıf/koşullu öneri sunar.
• Tüp bebek gibi yardımcı üreme teknikleri (Assisted Reproductive Technology, ART) gündeme geldiğinde ise “önce mutlaka ameliyat” yaklaşımı her zaman doğru değildir. ESHRE, ART öncesi rutin cerrahinin canlı doğumu artırdığına dair net fayda olmadığına; özellikle endometriomada cerrahinin yumurtalık rezervi üzerinde olumsuz etkisi olabileceğine dikkat çeker.

Özetle: Ağrı yoksa bile “hemen ameliyat” ya da “hiçbir şey yok sayalım” ikisi de uç yaklaşım olur. En doğru plan, hedefe göre kurulur.

Sık sorulan sorular

Hiç ağrım yoksa yine de laparoskopi olmalı mıyım?

Rutin “olmalı” demek doğru değil. ESHRE’ye göre görüntüleme ve klinik değerlendirme sonrası; görüntüleme negatifken şüphe devam ediyorsa veya ampirik yaklaşım uygun değilse laparoskopi seçenek olarak düşünülebilir. 

Anti-inflamatuar diyet bu kistleri yok eder mi?

Beslenme ve yaşam tarzı, genel inflamatuar yük ve yaşam kalitesi üzerinde destekleyici olabilir; ancak “diyetle endometriotik odaklar tamamen yok olur” gibi kesin bir iddia kanıta dayalı değildir. Diyeti; tedavinin yerine değil, kişiye uygun planın tamamlayıcı parçası olarak görmek daha gerçekçidir.

Sessiz endometriozis, “hiçbir şey hissetmiyorum” diyen bir kişide bile infertilite sürecinde karşımıza çıkabilir. Tanıda görüntüleme çok değerli olsa da her şeyi göstermeyebilir; tedavide ise amaç, kişiye özel ve hedef odaklı bir yol haritası kurmaktır. Özellikle “nedeni açıklanamayan infertilite” başlığında, endometriozisi sakin ve sistematik şekilde değerlendirmek önemli bir adım olabilir.

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi planı için hekim değerlendirmesi gereklidir.

Randevu ve detaylı bilgi için:
https://kemalatasayan.com/
Instagram: https://www.instagram.com/doc.dr.kemalatasayan/